MARLI

POREKLO SRPSKIH PORODICA I PREZIMENA (6)


Kalapać

Evo odgovora čitateljki Ruži Kalapać, Srpkinji sa jednim od najlepših srpskih imena, ali sa prezimenom nesumnjivo nesrpskog porekla. To, naravno, ništa ne menja "na stvari", samo što nas je nateralo na duboko mozganje.
Čitateljka piše da je rodom iz Islama Grčkog, kod Benkovca, da slave Sv. Stefana i da "ih ima i u selu Smoković pokraj Zadra. Zanima je otkud su njihovi preci došli jer "ne znaju za druge Kalapaće".
Prema "Leksiku prezimena SR Hrvatske" (1976), porodice sa prezimenom Kalapać (bez oznake nacionalnosti i vere), do 60-ih godina prošlog veka zabeležene su samo u naseljima Biograd i Zemunik Donji, oba u opštini Zadar. U Biogradu je, u istom popisu, evidentirano i jedno domaćinstvo Kalapaća, a u Islamu Grčkom - Kalapač (mada je, možda, u pitanju veoma rasprostranjeno nerazlikovanje glasova ć i č). U Smokoviću, međutim, bar u to vreme, nisu zapisani ni Kalapaći ni Kalapači, ali je u Splitu zabeležena porodica Kalapić, a u Koritni kod Đakova i Osijeku, oba mesta u Slavoniji -Kalapoš.

Kada je i zašto upravo ova reč uzeta za prezime, još dugo, sve do novih istraživanja u arhivama u Zadru ili Šibeniku, pa i Veneciji, Beču i Budimpešti, nećemo moći da odgovorimo. Naime, najpre smo pomislili da je to bio nadimak za pretka koji je bio "kalafat", brodograđevinski majstor, na italijanskom, a onda smo našli da je kalapač - kladivo, veliki čekić, na mađarskom. Za d(r)ugu su priču kontakti naših ljudi sa ovim našim prvim susedima (koji su od nas pozajmili tu reč, sused, kao i mi od njih, jer su kasnije naši ljudi, Srbi u najvećem broju slučajeva, seobama ili kao graničari, stizali i u najsevernije i najistočnije delove tadašnje Ugarske.


Gračanin

Iz Ostrave, oblast Moravska, u Češkoj Republici, javio se Miroslav Gračanin, rodom iz banjalučkog zaseoka Bukvalek. Krsna slava Gračan(in)a je Sv. Stevan. Čuo je da je čukundeda, verovatno krajem 19. veka, došao iz Kninske Krajine. Zanima ga poreklo prezimena, pošto nije na ić i to da li su u ikakvoj vezi sa Gračanima u Bronzanom Majdanu pošto nisu u srodstvu.

Dragi Miroslave (u Češkoj često ime, zar ne?), ne možemo da ispunimo baš sve što ste poželeli. Što se teškoća oko "Vesti" tiče, jedino vam možemo posavetovati da poranite ili da rezervišete primerak kod prodavca. A ako želite opširniji prilog, možete da nam se obratite direktno, posebnom narudžbom.

Da krenemo od Gračana u Bronzanom Majdanu slavnog Kočićevog "Simeuna đaka", Gomionice. Kao i oni od Gradiške, koji takođe slave Stevanjdan, svakako su istog porekla sa tvojima, što ne mora biti slučaj sa Gračanima koji slave Sv. Nikolu ili Sv. Arhanđela Mihaila. Mada, i to smo već spominjali u našim ranijim odgovorima: u istoriji familije jednog korena dešavale su se i promene prezimena i promene krsnog imena.
Prema "Leksiku prezimena SR Hrvatske" (1976), porodica s prezimenom Gračanin ima u 30–ak naselja od Brača do Vukovara, a isto toliko i sa skraćenim oblikom - Gračan, a u u Splitu i Štikadi-Stanica, kod Gračaca, zabeleženo je i prezime na ić - Gračanić.

Srpska prezimena su nastajala često i prema mestu odnosno kraju iz kojeg potiče familija. Tako su nastala prezimena ne samo Bošnjak, Ercegovac, Crnogorac, Horvat i Hrvaćan i slična, već i Srbljan (po Srbu), Kuprešan (po Kupresu) i druga. Gračan(in), po svemu sudeći, upravo je nastao za pretke poreklom iz Gračaca (u austrijskoj Vojnoj granici, odnosno krajini), iz koga ima podatak od 1551. godine o postojanju ovog prezimena među grupama srpske raje koje su Turci u svojim osvajanjima terali ispred svoje vojske kao haramije i akindžije. U Sarajevskom polju, pak, u selu Ugosko kod Dvora, početkom 20. veka, zabeležena je familija Gračani, slava Aranđelovdan, poreklom sa obližnjeg brda Gradac, po kojem su i nazvani. Dakle, evidentno niste srodni.

Trifunović

Dragoslav Trifunović se javio još krajem jula iz Milana. Jedino opravdanje što tek sada odgovaramo jeste da "kvalitet ne sme da bude žrtvovan radi kvantiteta". G. Trifunović će nam, verujemo, oprostiti jer odgovor dobija uoči svoje slave Mitrovdana. On piše da je poreklom iz Beograda, ali da je njegov pradeda iz Trstenika, kod Kruševca, dok se prapradeda Jovan, po porodičnom predanju, doselio iz Hercegovine, da je "možda je bio hercegovački Crnogorac, pa se selio u Srbiju." Bio je "oženjen Nastasijom (rođena Belopavlić), poreklom iz Danilovgrada." "Nažalost, ne znam tačno mesto odakle potiče Jovan, ali čuo sam da postoji u Hercegovini selo koje se zove Trifunovići. Da li je moguće da potičemo odatle?"

Nije moguće, da odmah kažemo, iz prostog razloga što selo tog imena ne postoji u Hercegovini. I ne samo u Hercegovini. Prema "Imeniku naseljenih mesta u FNR Jugoslaviji, stanje 1. januara 1951 godine", u čitavoj tadašnjoj Jugi nije evidentirano nijedno selo Trifunovići, već samo Trifunovići kao zaselak Taora, sela kod Ražane, na potezu Valjevo-Kosjerić (bliže ovom drugom). Ne postoje ni Trivunovići ili Tripunovići, kako se u srpskom narodu radije izgovara. Jedino blizak tom nazivu, odnosno izvedeno od imena Trifun, Trivun, Tripun je zaselak sela Zaovine (opština Bajina Bašta) - Tripkovići.

Da je u pitanju neko prezime nastalo od običnijih domaćih imena ili nadimaka, lakše bismo ustanovili i odgovarajuću topografiju, ali sa imenima koja nisu srpskog porekla to ide znatno teže. Kao što smo već spomenuli, postojeći i pretpostavljeni lokaliteti Trifunovići, Trivunovići odnosno Tripunovići izvedeni su iz imena Trifun, Trivun ili Tripun, a to važi i za ista patronimička prezimena. Oblik Trifun je najbliži originalnom grčkom imenu Trifonos koje u prevodu znači "troglasni", "jaki glasom", a primili smo ga sa istočnim hrišćanstvom.
Ipak, ime ovog sveca se u našim srednjovekovnim tekstovima sreće tek od prve polovine 14. veka, kao Tripun, pošto je našim ljudima bilo lakše da izgovaraju p i v nego f, ranije potpuno nepoznato u izvornom starosrpskom, odnosno staroslovenskom fonološkom sistemu.

Sudeći po brojnim slučajevima, koreni Trifunovića su tamo, među starim Srbima koji su se nazivali Vlasi odnosno Cincari, a ako ih ima u drugim predelima, počev od južne Srbije, preko Šare, Metohije, Crne Gore, Hercegovine, Primorja i Dalmacije, Bosne, Srbije, Krajine, Slavonije, Vojvodine oni su, po pravilu, doseljenici. Kao trgovci i zanatlije ili stočari, oni su često i lako menjali mesta stanovanja. U tim krajevima oni su postajali i Tripunovci, kao u Kičevu, i to upravo sa slavom Sv. Dimitrija, Solunjanina ili Tripunovići, odnosno Trivunovići, ukoliko se ne radi o porodicama kojima je predak imao upravo ime Tripun, Tripo ili Trivun, odnosno Trivo/Triva. A s obzirom da je grčka crkva tim prvobitnim južnim Srbima branila da slave krsno ime, nego im nametala slavljenje imendana, oni nisu ni imali jaku tradiciju čuvanja prvobitnog sveca-zaštitnika familije. Kad su se našli među severnijim Srbima, opredeljivali su se za slave koje su bile uobičajene u novoj sredini.
O mogućem cincarskom poreklu našeg čitaoca - čime može samo da se ponosi (nadamo se da je u jednom od ranijih odgovora pročitao koji su najveći Srbi bili Cincari) kao da govori i ime njegove praprabake Nastasje čiji su se roditelji mogli naseliti u Danilovgradu, osnovanom tek 1869. godine. Jer, muško ime ove osnove je Nastas, Anastas, jedno je od najčešćih vlaško-cincarskih imena.

Matići (katolici)

G-đica Mirela Matić, rođena u Mišin-Hanu, selu između Banjaluke i Prijedora, došla je u Nemačku u toku poslednjeg rata na prostorima Bosne.
"Kome god kažem da se prezivam Matić, svi kažu 'pa ti si Srbkinja', ali to je nemoguće jer smo mi katolici. Neki mi, opet, kažu da su naši predaci morali da promjene vjeru, ali mi to nije ništa konkretno. Moj otac neće o tome puno da priča, samo mi je jednom kazao da je naše poreklo iz Dalmacije", piše vrlo mlada čitateljka.
Draga Mirela, dirnula nas je tvoja molba. Kad još malo odrasteš, shvatićeš da si se nepotrebno sekirala i da u celom slučaju nema nikakvog problema samo ako se zna malo istorije, ili povijesti, pod uslovom da se ona čita racionalno i bez predubeđenja i izlišnih negativnih emocija. Sve je, zapravo, kristalno jasno i među ljudima 21. stoleća ne bi trebalo da izaziva nikakva dvoumljenja ni sumnje.
Matić zaista spada u 200–ak najčešćih srpskih prezimena, ali to ne znači da je ono prezime isključivo porodica pravoslavne vere. Ima ih i katolika. O njima je, kao i o mnogim drugim familijama, pisao naš veliki etnolog prof. J. Erdeljanović u svojoj neprevaziđenoj knjizi "O poreklu Bunjevaca" (1930): "Matići, Matini, u Somboru, od 1737. god. (...), u Lici (vere?), kat. Šolicić Matići u Kruševu kod Obrovca (...), kat. Matići-Anići u Vrpolju kod Knina, starinom 'iz Bosne' (...), kat. Matići u Zvjerincu kod Knina, doseljeni nedavno iz nekog mesta u Dalmaciji, kat. Matići u Tribovunu kod Drniša, kat. Matići u Sinju i u Karakašici kod Sinja, Ambroz Matić, katolički župnik u Tramošnjici u Bosni (umro 1850. god.), vrlo mnogobrojni pravoslavni Matići po svima delovima Bosne... U Dalmaciji kod Makarske katoličko selo Matići i kod Benkovca pravoslavno Matići Dolac... U Bosni osam sela s imenom Matići i sl, neka od njih (u istočnoj Bosni) katolička."
Erdeljanovićevu konstataciju da su u Bosni "vrlo mnogobrojni pravoslavni Matići" potkrepićemo podacima iz popisa srpskih pravoslavnih porodica u Bosni iz 1882. godine. Bilo ih je u 38 naselja sa 14 raznih krsnih slava (iz nesrećnog sela Kravice, kod Srebrenice, čak četiri familije, sve različitih krsnih imena).
U Hercegovini (bez Popova polja), početkom proteklog veka bilo je Matića u osam naselja. U selo Trijebanj, kod Stoca, doselili su se iz područja Hrasno u prvoj polovini 19 veka. Istraživač navodi da su katolici (ne kaže otkad), ali da slave Šćepanjdan (Sv. Stefana). Jedna njihova porodica se 60–ih godina 19. veka preselila u susedno selo Rječice (Domanovići), a druga je, "zbog siromaštva", otišla u obližnje selo Aladinići, u vreme bosanskohercegovačkog ustanka (1875 - 78). Obe su zadržavale proslavne (iste) krsne slave. U selo Klepci, kod Čapljine, Matići su negde oko 1870. godine došli takođe iz Hrasna, iz sela Gradac. I oni su slavili Sv. Stefana, ali su, kao i druge porodice, "napustili slave po nagovoru svještenika". Iz Gradca su se, oko 1860, doselili i katolici Matići - ispitivač ne spominje da li su imali krsnu slavu - u "mahalu" Svitava u Donjem Hrasnom. Druga grana ove familije prešla je oko sredine 19. veka u selo Bjelojeviće, u Hrasnom, na čitluk. U selu Veljaci, kod Trebinja, Matići su bili "najstarija porodica" - "doselili su se davno iz Rastovače u Posušju", iz zapadne Hercegovine. Ovih Matića ima i u Vitini kod LJubuškog. Ni za jedne nemamo podatke o veroispovesti, ali iz konteksta proizlazi da su takođe bili katolici. U svakom slučaju, ne spominje se da su slavili neku krsnu slavu.
U Hrvatskoj, sudeći po podacima "Leksika prezimena SR Hrvatske" (1976), porodica sa prezimenom Matić bilo je u nekoliko stotina naselja, sela i gradova. Kako ovaj "izvor" ne navodi podatke o nacionalnosti ni veroispovesti, o tome možemo samo posredno nagađati prema drugim istraživanjima. Uopšteno, ta mesta u kojima su kao stanovnici evidentirani Matići, skoro isključivo su smeštena na prostoru nekadašnje Vojne granice, koja se tokom nekoliko vekova protezala od Dalmacije do Karpata, a u najvećem broju slučajeva graničari su bili Srbi pravoslavne vere. Za neka od ovih naselja, prvenstveno sela, iz najnovije istorije znamo da su bila upravo jarko "eksponirana" kao srpska. Prema M. Radeki (1975) u Lici, Krbavi, Gackoj, Kapelskom, Kordunu i Baniji - Matići su, uz Ignjatijevdan, Jovanjdan, Savindan, Đurđevdan, Aranđelovdan i Nikoljdan.
Prezimena Matić, kao i Matin, Matijić i slična patronimičkog su tipa, nastala izvorno od predaka koji su se zvali Mata/Mato ili Matija, što su od srednjeg veka bila dosta omiljena i česta imena. U srpskom narodu, Matija je osnovni oblik koji je nastao od hebrejskog, odnosno aramejskog imena Matej, u hrišćanstvu jednog od 13 apostola i jevanđeliste. Najstariji pisani spomen ovog imena u srpskim izvorima je iz dečanske hrisovulje, iz prve polovine 14. veka i to u obliku Mata.
Po našem mišljenju, sve porodice ovih prezimena bile su prvobitno pravoslavne vere, bez obzira što su im Turci, a i drugi, zapadni zavojevači svake vrste branili da se nazivaju Srbima, pa nametali naziv Vlasi ili čak Urumlije (Romeji, tj. Vizantinci) ili regionalna imena kao Bošnjaci, Bunjevci, Šokci i druga.
Dakle, Mirelice, tvoj otac je potpuno u pravu što se tiče porekla iz Dalmacije, kao i oni koji pretpostavljaju da su tvoji preci (ne "predaci") promenili veru, a oni koji insistiraju da si Ti 'Srbkinja' - neznalice su, ali im ne treba zameriti.

__________________
svetlana@diskusije.net